Akte uit ca. 1560 van ruiling van zwanen tussen edelen van de Vijfdeelen en inwoners van buitendijkse landen

In ca. 1560 wordt er een overeenkomst opgesteld tussen een aantal edelen uit de Vijfdelen en een aantal buitendijksters. 
De Vijfdelen is een oud voormalig district van Westergo, bestaande uit de grietenijen Barradeel, Menaldumadeel, Franekeradeel, Baarderadeel en Hennaarderadeel.
De zogenoemde Buitendijksters woonden in het kustgebied langs de zeedijk en waren ook verantwoordelijk voor een groot deel van de zeedijk.
Op de kaart hieronder is dat het blauwe gearceerde gedeelte, aangegeven met nr. 14.

Nieuwe kaart van de provincie Friesland, 1892.

13=De Vijfdeelen Zeedijken binnendijks
14=De Vijfdeelen Zeedijken buitendijks
15=Wonseradeels Zuiderzeedijken

Bron: Tresoar, inventaris nr. 5467

Register waarin:
- Tekeningen van merken van zwanen, met vermelding van de namen van de eigenaren in Wonseradeel, [16de eeuw].
- Verordening betreffende het pluimgraafschap in Friesland, 1589; afschrift, 16de eeuw.
- Akte van ruiling van zwanen tussen edelen van de Vijfdeelen en inwoners van buitendijkse landen, 16de eeuw

NB: ik heb de akte op 1560 kunnen dateren, door alle vermelde personen nader te identificeren, zie onder de akte deze toelichting.

[pag 1]

Accoordt ende Wandel van
Suaenen, tusschen de
Eedeluijden van Vijfdeelen
en de buijtendyckers

Alsoo is saaken ende handel die onder 't
gemeen gelegen zijn, ende besonderlinge
vande suaanen dewelke doch vogelen
van natueren zijn, die lichtelijk soo
op de eene soo op d'andere plaetse
gesonden worden, diverse? w.....?
ende twisten, spruijten tenderende alle
tijt tot quaeden consequentie, ten
waere dat daerinne met goede
accoorden ende besheidelijcke
contrarsten werde versien.  Ende die
aengemerckt hebbende de heerschi-
ppen inde vijfdeelen residerende, ende
wiens naemen ende toenaemen hier
onder te sien komen, aende eenen:

ende Joucke Hennis tot Santfirde,
Agge Haersma in Pandergae, Ocke
Hoijteszn in Oldegae, ende Hidde Jarigsz
tot Worckum, voor hen selven, ende
cauerende, de rato van Suaneluijden
van buijten dijck, met naemen van die

 

[pag 2]
van die Worckum, van Wonseradeel,
Wijmbritseradeel, Lemstervijfgae,
ende vande dorpe Molqueren, nochtans
vande selve exempt, Johan van
Heerma, Hero Ockema in Wonsera-
deel Sijds Bothnia erfgenamen
op Nieulant, Gosse Sijaerda
erfgenaemen tot Oppenhuijsen, Tiete
Hettinga inde Hommerts, ende
Haarsma in Heegh in Wijmbrits-
eradeel, aende andere zijde soo
iff dat zij zij luijden hier inde hebben
geinnieert ende gemaect innieren ende
maeken mits deesen, een eewich
ende erfflijck accoordt off wandel
alst alreede best hieten ende effect
sonteren? mach, inde naestfolgende
form. Ten eersten is tusschen vermelde
partijen geaccordeert ende gesloten
dat alle suaenen ende den buijtendix-
sters verschr. behorende ende die
geraecken sullen te comen sitten
binnen dijcx verschr. ende jongen voortbre-
ngen, soo sal de geene in wiens
crijte ofte limiten dat gebeurt
de

[pag 3]
die sal die selve ionge suaenen
hebben ende zijn merck mogen aendoen
ende vangelijcken alst gebeurt
dat de suaenen binnen dijck
behorende mochte geraecken te
maecen? buijten dijck, soo sal die
geene aen wijens suaenen de
selve maeren, van gelijken die
jonge suaenen te behooren, ende
sal d'selve met zijn merck
mogen mercken, doch ende voor al
dat niemant van beijde zijden
eenige oude suaenen zijn merck
sal mogen aendoen, ofte de selve
afmercken, ofte hem toe mercken.
Item voorts voorts onder? ende
voor all, en sal ghene heerschap
ofte Cruijtluijden van binnendijcx-
sters , noch meede eenige vande
vergenoemde van buijtendijck,
't selve nochtans binnendijxsters
meest respirralende, eenige jonge
sauanen

[mist hier nog een pagina?]

Toelichting op de vermelde persoonsnamen:

Joucke Hinnes, leefde in 1566
Agge Haersma (ca. 1475-<1540?), woonde te Parrega
Hidde Jarichs, leefde in 1590
Ocke Hoytes, overleden <1563

Johan Tjerckes van Herema (ca. 1490-1561), woonde te Bolsward
Here Joostes van Ockinga (ca. 1525-1574), woonde te Burgwerd.
Goffe van Sjaerda (ca. 1475-<1559), woonde te Oppenhuizen, akte is dus van NA ca. 1559, aangezien Goffe is overleden.
Sijds Tjallings Botnia (ca. 1510-1548), woonde te Nijland, akte is dus van NA 1548 aangezien Syds is overleden.
Tiete Epes van Hettinga (ca. 1525-1574/1578), woonde te Hommerts, akte is dus van VOOR 1578, Tiete leefde nog.
Douwe van Harinxma (thoe Heeg), (ca. 1510-1569), woonde te Heeg, akte zou dan van voor 1569 zijn, Douwe leefde nog.

(ChatGPT Samenvatting – Accoordt ende Wandel van Suaenen (16e eeuw)

Deze akte bevat een blijvende overeenkomst tussen de edelen en landeigenaren van de Vijfdeelen (binnendijks) en de buitendijkse grondeigenaren over het bezit en gebruik van zwanen.

Omdat zwanen van nature rondzwervende vogels zijn en daardoor regelmatig conflicten en geschillen ontstonden over eigendom, wordt met dit akkoord geprobeerd zulke twisten te voorkomen door duidelijke regels vast te leggen.

De kernafspraken zijn:

1. Eigendom van jonge zwanen

   • Wanneer buitendijkse zwanen binnendijks terechtkomen en daar jongen krijgen, dan behoren die jongen toe aan degene binnen wiens gebied ze zijn geboren.

   • Omgekeerd geldt hetzelfde: wanneer binnendijkse zwanen buitendijks jongen krijgen, dan behoren die jongen toe aan de eigenaar van de ouderzwanen.

2. Merken van zwanen

   • De eigenaar van de jonge zwanen mag deze voorzien van zijn eigen zwanenmerk.

   • Het is streng verboden om oude (volwassen) zwanen van een ander te merken, te hermerken of het bestaande merk te verwijderen.

3. Wederzijdse erkenning

   • Beide partijen erkennen elkaars rechten en verplichtingen, ongeacht of zij binnendijks of buitendijks wonen.

   • De overeenkomst geldt eeuwigdurend en erfelijk, en is bedoeld om blijvende rust en duidelijkheid te scheppen.

De akte wordt gesloten door met name genoemde vertegenwoordigers van zowel de binnendijkse als buitendijkse zwanenhouders uit diverse Friese plaatsen (o.a. Workum, Wonseradeel, Wijmbritseradeel en Lemstervijfga).